Bir evcil ineğin süpürgeyle kendini kaşımayı öğrenmesi, bu hayvanların akıl sahibi olduğu gerçeğini görmezden gelmeyi zorlaştıran yaratıcı problem çözme becerileri gösterdiğini söylüyor Marta Halina
İnek Veronika, esnek, çok amaçlı alet kullanımını gösteren, primat olmayan ilk memelidir.
Birkaç yıl önce bir taksi yolculuğu sırasında şoför bana bir domuzun hayatını nasıl değiştirdiğini anlattı. Köpeklerle geçirdiği bir çocukluk ona hayvanlardan ne beklemesi gerektiğini öğretmişti ama iyilik olarak aldığı domuza hazırlıksızdı.
Adam bana hayvanların dışarı çıkmak istediklerinde sinyal verebilmeleri için kapının yanına nasıl bir tel ve zil sistemi kurduğunu anlattı. Hem köpekler hem de domuz bunu yapmayı öğrendi, ancak domuz bunu bir adım daha ileri götürdü: dışarıda bir köpek içeri girmeyi beklerken adamı uyarmak için zili çalmaya başladı. Bunun gibi gurur ve sevgiyle anlatılan birçok örneği vardı. Konuşmamızın sonunda bu deneyimlerin yemek tercihlerini değiştirip değiştirmediğini sordum. Onlar vardı: artık domuz eti yemiyordu.
Taksi şoförünün deneyimi, diğer türlerin zihinsel yaşamlarını nasıl incelediğimizde giderek artan bir eğilimi yansıtıyor. Bilim insanları uzun bir süre bizimkine benzer bilişsel özellikler ararken neredeyse yalnızca insan olmayan primatlara veya “tüylü maymunlara”, yani papağan ve karga gibi zeki kuşlara odaklandılar. Son zamanlarda araştırmacılar, arılar, ahtapotlar ve timsahlar gibi çok daha çeşitli türleri kapsayacak şekilde odak noktalarını genişlettiler.
Bu eğilime uygun olarak, her ikisi de Avusturya’daki Viyana Veterinerlik Üniversitesi’nden Antonio Osuna-Mascaró ve Alice Auersperg tarafından yapılan yeni bir çalışma, sıklıkla gözden kaçırdığımız bir hayvanın, yani ineğin bilişsel kapasitelerini inceliyor. Veronika, evcil bir inek (Boğa burcu), kendini kaşımak için ustalıkla bir süpürge kullanıyor. Sırtını kaşımak için kıllı ucu kullanıyor ama sonra aleti çevirerek daha hassas olan alt kısmı için daha yumuşak olan çubuğu kullanıyor.
Araştırmacılar bunu primat olmayan bir memelide esnek, çok amaçlı alet kullanımının ilk kaydedilen örneği olarak tanımlıyor. Bu aracın kullanımı ineklerin zihinleri hakkında neyi ortaya koyuyor ve onlara nasıl davrandığımızı değiştirecek mi?
Geniş anlamda alet kullanımı, bir nesnenin hareketinin doğrudan bir hedefe ulaşması için manipüle edilmesi eylemidir. Bu tanım yuva kurma veya yeraltında saklanma arama gibi davranışları kapsamaz; Malzemeler bir yuva oluşturmak için hareket ettirilirken, nesneler bir kez yerinde statik bir yapı olarak işlev görür. Alet kullanımında, hareketin kendisi başarı mekanizmasıdır; bu ister bir cevizi kırmak için bir kayanın kullanılmasını, ister bir tümseğin üzerindeki termitlerin yakalanması için bir dalın kıpırdatılmasını içersin.
Akademisyenler bir zamanlar alet kullanımının benzersiz bir insan özelliği olduğunu düşünüyorlardı. Jane Goodall, 1960’larda David Greybeard adını verdiği bir şempanzenin termit avcılığı için bir alet kullandığını ve şekillendirdiğini ilk kez gözlemlediğinde bu durumu değiştirdi. Onlarca yıl sonra, hayvanlar aleminin beklenmedik köşelerinde alet kullanımı keşfedildi.
Antlionların larvaları olan Doodlebug’lar avlarına kum fırlatırken, bazı kazıcı eşekarısı yuvalarını sıkıştırmak için çakıl taşları kullanıyor. Ancak bunlar milyonlarca yıllık evrim sonucunda ortaya çıkan son derece uzmanlaşmış davranışlardır. Bu kalıplaşmış eylemlerin altında yatan biliş, bazı hayvanlarda bir sorunu çözmek için kendiliğinden ortaya çıkan esnek alet kullanımından farklıdır. Veronika’nın süpürge kullanımı bu ikinci kategoriye giriyor.
Veronika vücudunun farklı yerlerini kaşımak için süpürgenin farklı uçlarını kullanıyor
Veronika’ya alet kullanımı asla öğretilmedi. Bu davranış, gençliğinde küçük dalların kullanılmasıyla başlayıp, çok amaçlı bir süpürgenin esnek bir şekilde yerleştirilmesine kadar ilerleyerek kendiliğinden ortaya çıktı.
Davranışları, psikolog Josep Call’un yaratıcı araç kullanıcısının üç bileşeni olarak tanımladığı şeye sahip olduğunu gösteriyor. Öncelikle nesnelerin fiziksel özelliklerini öğrenerek bilgi topluyor. İkinci olarak, katı bir nesnenin başka türlü erişilemeyecek bir kaşıntıya ulaşabileceğini fark ederek bu bilgiyi sorunları çözmek için birleştirir. Son olarak nesneleri manipüle etme eğilimi var. Bu özellik önemlidir çünkü fiziksel kapasite tek başına yeterli değildir. Sincap maymunları ve kapuçin maymunlarının elleri benzer olsa da, yalnızca ikincisi nesneleri manipüle etme yeteneğine sahiptir.
İneklerin ve diğer çiftlik hayvanlarının zihinleri hakkında daha fazla şey öğrenmek onlara karşı davranışlarımızı değiştirecek mi? Psikologların araştırması bunun mümkün olduğunu gösteriyor. Bir çalışmada, çeşitli hayvanların zihinsel kapasitelerini ve yenilebilirliklerini derecelendirmeleri istendiğinde katılımcılar, daha az akla sahip olanları daha yenilebilir, daha fazla akla sahip olanları ise daha az yenilebilir olarak değerlendirme eğilimindeydi. Başka bir çalışmada katılımcılar Bennett’in ağaç kangurusu adı verilen bir türle tanıştırıldı. Hayvanın bir besin kaynağı olduğu söylenenler, hayvanın vahşi doğada yaşadığı söylenenlere kıyasla onu daha az acı çekmeye yatkın ve ahlaki kaygıya daha az layık olarak gördüler.
Hayvanlara davranış şeklimiz, onların sahip olduğuna inandığımız zihinlerle güçlü bir şekilde ilişkilidir. Veronika’nın hikayesi muhtemelen “basit kafalı” hayvancılık algımıza meydan okuyan pek çok hikayeden ilki. Ancak bu bilginin dönüştürücü olabilmesi için kendi bilişsel uyumsuzluğumuzun üstesinden gelmemiz gerekiyor. Hayvanların akıl sahibi olduğunu inkar etmek, bizi onlara nasıl davrandığımızın gerçekliğinden korur. Bir zihni görmezden gelmek, ona saygı duymaktan daha kolaydır.
Marta Halina Cambridge Üniversitesi’nde bilim felsefesi profesörüdür
