Nadir güneş radyasyonu fırtınası, bilim adamlarına uçuş risklerinin şimdiye kadarki en net resmini veriyor

Surrey Üniversitesi tarafından yürütülen yeni araştırmaya göre, bir güneş radyasyonu olayı sırasında Dünya atmosferinden şimdiye kadar toplanan en kapsamlı veri seti, havacılık güvenliği için daha iyi koordine edilmiş radyasyon izlemenin önemini vurguladı.

Çalışma, şu tarihte yayınlandı: Uzay Havasıneredeyse 20 yılda gözlemlenen en büyük yer seviyesi iyileştirmesi (GLE) sırasında 11 Kasım 2025’te toplanan verileri analiz etti. Nadir bir X5 sınıfı güneş patlamasıyla tetiklenen olay, güneşten gelen yoğun bir radyasyon parçacıkları patlamasının Dünya atmosferine nüfuz etmesine ve yer seviyesine ulaşmasına neden oldu.

Araştırmacılar, Birleşik Krallık’taki yer tabanlı nötron monitörlerinden, transatlantik yolcu uçuşlarındaki dedektörlerden ve Birleşik Krallık ve Hollanda’dan atmosfere yükseklere fırlatılan hava balonları tarafından taşınan radyasyon monitörlerinden elde edilen okumaları birleştirdi.

Radyasyon yükseklikte tavsiye edilen eşikleri aştı

Bulgular, Birleşik Krallık üzerindeki radyasyon seviyelerinin konuma ve yüksekliğe bağlı olarak önemli ölçüde değiştiğini gösterdi. Met Office ile işbirliği içinde Lerwick, Shetland’deki sitesinden fırlatılan hava balonları, fırtınanın zirveye ulaşmasından birkaç saat sonra iş jeti irtifalarında (ticari jet irtifalarından daha yüksek) Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü’nün (ICAO) “orta” tavsiye eşiğinin üzerinde radyasyon seviyeleri kaydetti. Süpersonik uçuşla ilişkili daha da yüksek irtifalarda, ölçümler ICAO’nun “şiddetli” eşiğini aştı.

Fırtına sırasında Londra’dan New York’a giden bir uçuşta da normal arka plan koşullarına kıyasla radyasyon maruziyetinde %46’lık bir artış yaşandı.

“Benim için en heyecan verici an, olayın gerçek zamanlı olarak gelişmesini izlemekti. Dünyanın dört bir yanındaki nötron monitörlerinden alışılmadık bir şeyin olabileceğine dair uyarılar almaya başladık ve birkaç dakika içinde balon fırlatmaları tetiklendi.

Araştırma görevlisi ve uzay hava durumu modeli ve sistem geliştiricisi Ben Clewer, “Fırtına geliştikçe balonlardan, uçaklardan ve yer sensörlerinden canlı olarak alınan ölçümleri izliyorduk. Neredeyse 20 yıl içinde gözlemlenen en büyük yer seviyesi artışı sırasında tüm bu sistemlerin birlikte çalışması bize inanılmaz derecede nadir bir veri seti ve bu tür bir olaya dair şimdiye kadar sahip olduğumuz en eksiksiz resmi verdi” dedi.

Doğrudan gözlemler tahmin modellerini tamamlar

Çalışma, aşırı güneş radyasyonu olayları sırasında havacılık radyasyon riskini değerlendirmek için halihazırda kullanılan tahmin modelleriyle doğrudan atmosferik gözlemleri birleştirmenin önemini vurguluyor. Mevcut uluslararası danışma sistemleri çoğunlukla yer ve uzay temelli gözlemlerden elde edilen model çıktılarına dayanmaktadır.

“Bu olayları incelemek için yıllarımı harcadım, bu yüzden uyarılar ilk geldiğinde bunun sadece küçük bir kesinti olacağını düşünmüştüm. Ancak veri akışına girip Lerwick’te neler olduğunu gördüğümde buna gerçekten inanamadım.

Surrey Uzay Merkezi’nde çalışma ve araştırma görevlisi Dr. Fraser Baird, “Lerwick’ten ilk balon fırlatılması, atmosferin yükseklerinde olağanüstü bir radyasyon ortamı kaydetti. Bu, bu olayların coğrafi olarak ne kadar değişken olabileceğini ve koordineli izleme sistemlerinin mevcut olmasının, havacılığa yönelik radyasyon risklerine ilişkin anlayışımızı geliştirmek için neden bu kadar önemli olduğunu gösteriyor” dedi.

Proje, her ikisi de uzay hava balonu fırlatmalarında ortak olan Met Office ve Hollanda Kraliyet Meteoroloji Enstitüsü’nden (KNMI) araştırmacıların yanı sıra Lancaster Üniversitesi ve diğer uluslararası ortakların işbirliğini içeriyordu.

Havacılık için izleme kapasitesinin geliştirilmesi

Bulgular, özellikle havayollarının hassas elektronik sistemlere giderek daha fazla bağımlı olması ve radyasyona maruz kalmanın en yüksek olduğu yüksek enlem rotalarında daha fazla uçuş yapılması nedeniyle, atmosferik radyasyon izlemede gelecekteki gelişmeleri destekleyebilir.

Met Office uzay hava durumu yöneticisi Krista Hammond, “Bu etkinlik sırasında hem yerdeki monitörlerden hem de balon fırlatmalarından alınan veriler, uzay havasının Dünya atmosferindeki radyasyon seviyelerini nasıl etkilediğini anlamamız için hayati önem taşıyor. Bu, bir uzay hava durumu olayı sırasında atmosferden bu şekilde radyasyon verilerinin toplandığı ilk sefer ve bu, bilimsel anlayışta ileriye doğru büyük bir sıçramayı temsil ediyor ve uzay hava durumu tahmin yeteneğimizde gerçek bir fark yaratacak” dedi.

Çalışma aynı zamanda Birleşik Krallık’ın Cornwall’dan Shetland’a kadar uzanan ülke çapındaki nötron monitörleri ağını kullanarak büyük bir güneş radyasyonu fırtınasını ilk kez izleyebildiğine işaret ediyor. Araştırmacılar, yalnızca on yıl önce Birleşik Krallık’ta bu tür operasyonel sensörlerin bulunmadığını söylüyor