Türkiye ili Avrupa’nın plastik çöplüğü olmaktan umutsuz

İlk bakışta, güney Adana ilinde İbrahim Yıldız’ın koyunlarını otlattığı kanal, plastik talaş dağları görülünceye kadar sıra sıra klemantin ağaçlarıyla çerçevelenmiş cennet gibi görünüyor.

“On yıldır bu böyle. Biz buralarda buna ‘pislik kanalı’ diyoruz. Hayvanlarım artık süt üretmiyor” diye iç geçirdi 65 yaşındaki çoban.

BM COP31 iklim konferansı Antalya’da başlarken çevre kampanyacıları, 2025 yılında ithal edilen 510.000 ton (562.000 ton) ve İngiltere’den gelen 140.000 ton (154.000 ton) ile Avrupa Birliği’nden gelen plastik atıkların önde gelen varış noktası olan Türkiye’nin “Avrupa’nın çöplüğü” haline geldiğini söylüyor.

Avrupa Komisyonu tarafından 2025 yılında 94 milyon euro (105 milyon dolar) değerinde olan bu ticaret, büyük ölçüde geri dönüştürülemeyen plastikler yoluyla hem Akdeniz’i hem de Türkiye’deki tarım alanını kirletiyor.

Doğaya terk edilen veya açık havada yakılan atıklar, dağlar kadar kirli plastik talaşına dönüşüyor.

Kötü bir şekilde parçalanan kalıntılar genellikle kökenlerini açığa çıkarıyor: plastik bir paket Fransız jambonu, Avusturya’dan boş bir patates cipsi torbası, Britanya’dan kullanılmış bir paket domates sosu.

Bu atıkların yaklaşık yüzde 60’ı, Türkiye’nin narenciye üretiminin üçte birinden fazlasını üreten bu verimli tarım arazisinin kalbinde 170’e yakın geri dönüşüm şirketinin bulunduğu Adana’ya taşınıyor.

‘Atık ithal etmiyoruz’

Mikroplastik Araştırma Grubu’ndan (GRM) deniz biyoloğu Sedat Gündoğdu’ya göre parçacıklar nehirler ve sellerle Adana’dan Akdeniz’e taşınıyor ve bu yaz Türkiye kıyılarında biriktikleri görülebiliyor.

AFP’ye verdiği demeçte, “Akdeniz’deki mikroplastik konsantrasyonlarını daha önce görülen seviyelerden 65 kat daha yüksek ölçtük. %93’e kadarı geri dönüşüm merkezlerinde parçalanan atıklardan geliyor.”

“Kalıcı olduğu için ekolojik bir felaket. Denize ulaştığında tüm Akdeniz kirleniyor.”

Ancak Çevre Bakanı Murat Kurum, çöplerin ithal edildiğini yalanladı, bunun yerine gelenlerin hammadde olarak kullanılabilecek geri dönüştürülebilir maddeler olduğunu söyledi.

23 Ekim’de gazetecilere yaptığı açıklamada, “Atık ithalatına kesinlikle izin vermiyoruz. İçeriye ne giriyor? Üretimde hammadde olarak kullanılan öğütülmüş granül malzeme” dedi.

Adana’da kaçak atık ithalatının tespit edildiği yerlerde, “Tespit ettiğimiz işletmeleri kapattık ve cezai yaptırımlar uyguladık” dedi.

Ancak Gündoğdu, cezaların ve denetimlerin yeterli olmadığını söyledi.

“Atık ticaretini kesin olarak sonlandırmalıyız; bu sömürgeciliğin yeni bir biçimidir” dedi.

“Plastiğin yalnızca %9’u geri dönüştürülebilir. Atılmak üzere tasarlanmış bir malzemeyi geri dönüştürmeye çalışmak pahalıdır. Bu yüzden Avrupa bunları diğer ülkelere gönderiyor. Bu durumda geri dönüşüm bir yanılsamadır.”

‘Avrupa’nın atıkları bizi zehirliyor’

Adana’nın yoksul mahallesi Küçükdikili’de vatandaşlar, artık yeter diyor, geri dönüşüm firmalarını rutin olarak açık havada atık yakmakla ve bunu kazara çıkan yangınlar sonucu göstermekle suçluyor.

GRM sayımına göre, Türkiye genelindeki geri dönüşüm tesislerinde her yıl yaklaşık 200 yangın kaydediliyor.

“Adana Avrupa’nın çöplüğü değil!” Ağustos ayındaki bir gösteride protestocular slogan attı.

Bir geri dönüşüm tesisinin yanında yaşayan Murat Esin, şikayetlerini Türk hükümetinin en üst kademesine ilettiğini ancak hiçbir şey yapılmadığını söylüyor.

AFP’ye verdiği demeçte, “Koku ve her şeyi kaplayan kül nedeniyle nefes alamıyoruz. Burada kanser vakaları çoğalıyor ama kimse bizi dinlemiyor.”

Çevre aktivisti Yaşar Gökoğlu, atıklardan kurtulmanın en ucuz yolunun atıkları yakmak olduğunu söylüyor.

“Bu şirketlerin geri dönüştürülemeyen atıklardan ücretsiz olarak kurtulmasının tek yolu yakmadır. Avrupalılar atıklarını ayrıştırarak vicdanlarını rahatlatıyor olabilir. Ancak atıklarının bizi zehirleyeceğini bilmeleri gerekiyor.”

Çevre bakanlığı, COP31’de Emine Erdoğan’ın “Sıfır Atık” kampanyasının Türkiye gündeminin önemli bir unsuru olacağını söyledi.

Sıfır Atık Vakfı başkanı Samed Ağırbaş, AFP’ye verdiği demeçte, “Geri dönüşüm için ithal edilen plastik atıkların çevreye zarar vermeden işlenmesi ve atık yönetim sistemlerinin etkin bir şekilde izlenmesi ve izlenebilir olması gerekir.” dedi.

Ancak AB’nin 21 Kasım’da yürürlüğe girecek olan ve OECD üyesi olmayan ülkelere plastik atık ihraç etme yasağı, üye ülke Türkiye’ye gönderilen atıkları daha da artıracak gibi görünüyor.

Gündoğdu, “COP31 bir fırsat sunuyor” dedi.

“Atık ticaretine son verilmesi çağrısı Türkiye’yi liderlik konumuna getirecektir. Sıfır atık hedefine ancak bu ithalatın durdurulmasıyla ulaşılabilir.”