Dünyanın dört bir yanından delegeler şu anda COP31 için Türkiye’nin Antalya kentinde toplanıyor. Tartışılacak konular arasında önemli bir soru da yer alacak: İklim değişikliğinin yol açtığı zararların bedelini kim ödemeli?
Bir çalışma, 1850 ile 2015 yılları arasında, ülkelerin güvenli küresel limitteki adil paylarını aşan karbondioksit emisyonlarının %92’sinden Küresel Kuzey’in sorumlu olduğunu tahmin ediyor.
Mısır’daki 2022 COP’ta kurulan Birleşmiş Milletler Kayıp ve Hasara Müdahale Fonu, 119 ülkeden, başlangıç aşaması için ayrılan 342 milyon ABD dolarından çok daha fazla olan 2,8 milyar ABD doları tutarında finansman talebinde bulundu. Kanada 16 milyon CA $ taahhüt ederken, tarihin en büyük emisyon salıcısı olan Amerika Birleşik Devletleri 17,5 milyon ABD $ taahhüt etti ve ardından 2025’te fonun yönetim kurulundan çekildi.
İlk olağan finansman taleplerine ilişkin kararların Aralık 2026’da verilmesi bekleniyor, ancak Nijerya çevre bakanı Haziran ayında fonun “bir serap gibi göründüğünü” söyleyerek birçok kişinin hayal kırıklığını dile getirdi.
Kayıp ve zararla ilgili mücadelenin arkasında iklim finansmanının ötesine uzanan bir sorun var. Karbon yoğun kalkınmadan yararlanan kurumların, özellikle bazı kayıpların geri alınamadığı durumlarda, bunun sonuçlarıyla yaşayanlara karşı ne gibi sorumlulukları var?
Üniversitelerin yüzleşmeleri gereken kendi iklim borçları var. İçimizden biri olan Mateus Tremembé’nin yazdığı gibi, “İklim değişikliği ve gezegenin yıkımı büyük ölçüde üniversitelerde geliştirilen teknolojiler tarafından hızlandırıldı.”
Üniversiteler ve iklim değişikliği
Üniversiteler karbon yoğun ekonominin inşasına ve sürdürülmesine çeşitli şekillerde yardımcı oldu. Petrol mühendisliğinden sürekli büyümeyi ilerlemenin bir ölçüsü olarak ele alan ekonomik modellere kadar, üzerinde çalıştığı bilginin çoğunu ürettiler.
Bu ekonomiyi tasarlayan, yöneten ve finanse eden profesyonelleri eğitmişler ve çoğu zaman toprağın ve doğanın çıkarılacak kaynaklar olduğu fikrini güçlendirmişlerdir. Birçoğu da araştırma ortaklıkları, bağışlar ve yatırımlar yoluyla fosil yakıt şirketleriyle mali bağlarını sürdürdü.
Araştırma, toplulukların iklim değişikliğine uyum sağlamasına yardımcı olmayı amaçlayan projelerde dahi, sömürücü ilişkileri yeniden üretebilir. Yerel ve Yerli topluluklar genellikle önemli miktarda bilgi, emek ve veriye katkıda bulunurken, akademik araştırmacılar sıklıkla üniversitelere orantısız bir şekilde sorular, finansman, veriler ve yorumlama ve tanınma akışları üzerindeki kontrolü elinde tutuyor.
Bu dengesizlik, Yerli Halkların Veri Yönetimine ilişkin CARE İlkelerine ve Yerli halkların bilgi ve verileri üzerindeki yetkisini onaylayan Birleşmiş Milletler Yerli Halkların Hakları Bildirgesi’nin 31. Maddesine aykırıdır.
Bu kalıpları ele almak, iklim araştırmalarına yönelik onarıcı bir yaklaşım gerektirir: topluluklara ve topraklarına karşı uzun vadeli hesap verebilirlik, kaynakların ve otoritenin yeniden dağıtılması ve Yerli ve yerel bilgilerin hammadde yerine uzmanlık olarak ele alınması üzerine inşa edilmiş bir yaklaşım.
Araştırma geri dönüşü olmayan kayıpları geri alamaz. Ancak toplulukların işbirliğini davet ettiği durumlarda, onların ekolojik değişime kendi şartlarına göre yanıt verme çabalarını destekleyebilir.
Paylaşılan yetkinin önemi
Kaynak sağlama ile yetkiyi paylaşma arasındaki ayrım, iklim finansmanı konusundaki tartışmaların da merkezinde yer alıyor. Kayıp ve hasar fonu, yerel katılım hükümleriyle birlikte yaklaşımını “aşağıdan yukarıya, ülke liderliğinde ve ülkeye ait” olarak tanımlıyor. Bunun amacı, iklim finansmanı önceliklerinin uluslararası kurumlar ve bağışçılar tarafından belirlenmesi yönünde uzun süredir devam eden eğilime karşı koymaktır.
Ancak ülke mülkiyeti topluluk kontrolü ile aynı şey değildir. Birçok ülkede hükümetler uzun süredir Yerlilerin toprakları ve yaşamları hakkında Yerlilerin rızası olmadan kararlar alıyor. Ulusal hükümetin onayını gerektirmek, kendi topraklarındaki kayıpların nasıl tanımlanacağına veya ele alınacağına Yerli halkların karar vereceğini garanti etmez.
Bu özellikle önemlidir çünkü iklim kayıplarının çoğu tamamen parayla ölçülememektedir. Nehirlerle, bitkilerle ve hayvanlarla kopmuş ilişkileri, yere bağlı kültürel uygulamaları veya nesiller arasında aktarılan bilgileri içerebilirler. Hükümetler ve fon sağlayıcılar kayıpları yalnızca parasal terimlerle tanımladığında, bu boyutlar ve toplulukların bunlara yanıt verme konusundaki öncelikleri gözden kaybolabilir.
Topluluğa yönelik araştırma
Uyum, iklim risklerini azaltmayı amaçlamaktadır. Kayıp ve hasar, tamamen önlenemeyen veya tersine çevrilemeyen zararlarla ilgilidir. Her ikisi de zararı kimin tanımladığı, neyin sürdürülmesi veya onarılması gerektiği ve tepkiyi kimin yönlendirdiği hakkında soruları gündeme getiriyor.
Bu sorular topluluğa yönelik adaptasyon araştırması veya C-DAR hakkındaki çalışmalarımıza bilgi vermektedir. Önerme basit ama zorludur: Topluluklar, kaynaklar üzerinde mümkün olduğunca fazla kontrole sahip olarak araştırma sorularının belirlenmesinde ve karar alınmasında liderlik etmelidir.
Brezilya’nın kuzeydoğusundaki Ceará’da, Tremembé da Barra do Mundaú Yerli halk, yaşam tarzlarını etkileyen çevresel baskılarla karşı karşıyadır; iklim değişikliğinin daha şiddetli kuraklıklara ve aşırı yağışlara yol açması beklenmektedir.
Topluluk, kolektif çiftçilik, gençlere yönelik çevre eğitimi ve pestisit kullanımının aşamalı olarak ortadan kaldırılması da dahil olmak üzere geleneksel gıda sistemlerini güçlendirmek için işbirlikçi araştırma girişimleri geliştiriyor.
Tremembé halkı aynı zamanda doğal kaynakların yönetimi ve geleneksel bilgi ve uygulamaların sürdürülmesine yönelik topluluk önceliklerini belirleyen bir belge olan Bölgesel ve Çevresel Yönetim Planını da hazırladı.
Bir planlama belgesinden çok daha fazlası, mevcut ve gelecek nesillere yönelik kolektif bir taahhüdü temsil ediyor: bölgede doğan çocukların içme suyuna, temiz nehirlere, sağlıklı balıklara, yaşayan ormanlara ve atalardan kalma uygulanıp aktarılan bilgilere erişebilmesi.
Tremembé için biyolojik çeşitliliğin korunması aynı zamanda yaşamın, kültürün ve topraklarıyla ilişkilerin devamlılığının sağlanması anlamına da geliyor. Onarım, toplulukların kolektif gelecekleri için gerekli olarak tanımladıkları bilgi, uygulama ve bölgesel koşulların sürdürülmesini içerir.
Toplulukların liderliğini takip etmek
Topluluk odaklı adaptasyon yaklaşımı kapsamında hangi verilerin toplanacağına, nasıl kullanılacağına ve bunları kimin kontrol edeceğine topluluklar karar verir. Akademik araştırma ortakları, topluluğun liderliğini takip ederek ve davet edildiklerinde becerilerine katkıda bulunarak bu çabaları destekleyebilirler.
Tremembé bölgelerinde akademik ortaklar, yağış ve sıcaklığın kaydedilmesi için hava durumu istasyonlarının kurulmasını destekledi ve gençler su güvenliğinin değerlendirilmesine dahil edildi.
Amaç, bu verileri Yaşlıların su kaynaklarının ve nehirlerin nasıl değiştiğine dair bilgileriyle bir araya getirmek ve iklim adaptasyonu planlamasına bilgi sağlamak.
Sonuçta, bu tür bir araştırmanın değeri yalnızca akademik bilgiye katkıda bulunup bulunmadığıyla değil, bir topluluğun ekolojik değişimi izleme, uyum kararları verme ve nesiller boyunca bilgi ve ilişkileri sürdürme yeteneğini güçlendirip güçlendirmediği ile ölçülmelidir.
Topluluklar halihazırda iklim değişikliğine yanıt veriyor, kuşakların bilgisinden ve kendi bölgeleriyle olan ilişkilerinden yararlanıyor. Üniversiteler uzmanlık, kaynak ve altyapıya katkıda bulunabilir, ancak bunu yapmak toplulukların önceliklerini takip etmeyi ve yerleşik araştırma uygulamalarını yeniden düşünmeyi gerektirir.
İklim finansmanı kayıp ve zararla mücadele etmeye başladıkça, üniversiteler araştırma öncelikleri ve kaynakları üzerindeki kontrolü topluluklara kaydırarak kendi iklim borçlarıyla yüzleşmeye başlamalı.





