CEİD

Bu proje Avrupa Birliği tarafından finanse edilmektedir.

TÜRKİYE'DE KATILIMCI DEMOKRASİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ:
TOPLUMSAL CİNSİYET EŞİTLİĞİNİN İZLENMESİ PROJESİ

Kaybolan yerlerin atlası: İklim değişikliği raflarımızdaki kitapları nasıl yeniden yazıyor?

26 Ağustos 2026’da Himalayalar’da yaklaşık 5.200 metre (17.100 feet) yükseklikte devasa bir kaya ve buz kütlesi koptu. Dakikalar içinde enkaz ve sudan oluşan bir çığ haline geldi ve Nepal-Tibet sınırına doğru öyle bir kuvvetle yağdı ki, sismik sinyaller başlangıçta deprem sanıldı.

Bölgedeki buzullar gözle görülür şekilde geri çekiliyor ve permafrostun erimesi bu Himalaya yamaçlarının istikrarsızlaşmasına pekala katkıda bulunmuş olabilir. Her şeyden önce, Nepal’deki heyelan giderek daha tanıdık hale gelecek bir şeyi gösteriyor: Sabit görünen yerler neredeyse hiç uyarı vermeden değişebiliyor.

Nepal heyelanı gibi olaylar, bu ortamlarda yaşayan insanlar üzerinde anında ve yıkıcı bir etki yaratırken, aynı zamanda daha az belirgin bir alana da damgasını vuruyor: edebiyat.

Biyolog Rachel Carson’ın 1951 tarihli kitabı Etrafımızdaki Deniz okuyuculara kara ile deniz arasındaki sınırın hiçbir zaman istikrarlı olmadığını hatırlattı. Gezegenimizin çok uzun tarihi boyunca okyanuslar ilerlemiş ve gerilemiştir. Mevcut durumu istisnai kılan şey, bu dönüşümün hızı ve insan faaliyetinin buna belirleyici katkısıdır.

Yükselen deniz seviyeleri bunun en gözle görülür tezahürlerinden biridir. 1993’ten bu yana küresel ortalama deniz seviyesi yaklaşık 10 santimetre (4 inç) arttı.

Ve bir manzara değiştiğinde, kitaplarda anlatılan dünyayı da değiştirir. Örneğin, Lore Segal’in 2013 yapımı Half the Kingdom’dan bir sahne, Brooklyn’deki bir sahilde geçiyor ve bu sahne, çok da uzak olmayan bir gelecekte okuyucunun su altında bulabileceği bir sahne.

Philip Hoare’in yine 2013 yapımı The Sea Inside adlı filmi, İngiltere’den Sri Lanka’ya kadar yakında sular altında kalabilecek kıyı bölgelerini araştırıyor. Joseph Conrad’ın 1912 tarihli Yedi Adalar’ın Freya’sı adlı romanını kurguladığı Java Denizi’nin kumsalları, yükselen deniz seviyeleri nedeniyle çoktan yutulmuş olabilir.

Manzara değişince bu eserlerin hepsi aynı kalıyor. Bunun yerine değişen, okuyucular olarak biziz.

Gelecekten okumak

Karşılaştırmalı edebiyat alanı uzun zamandır eserlerin çağlar ve kültürler arasında dolaşırken nasıl yeni anlamlar kazandığını araştırıyor. İklim değişikliği bu soruna beklenmedik bir boyut katıyor: Gelecek aynı zamanda bir eserin geçmişini de etkileyebiliyor.

1888’de Theodor Storm Beyaz Atlı Binici’yi yayınladı. Romanın kahramanı Hauke ​​Haien geometri okuyor ve bilgisini Almanya’nın Kuzey Denizi kıyısındaki yeni setlerin inşasına uyguluyor ve bunların yüzyıllarca ayakta kalacağına inanıyor. Büyük bir sel, hem Haien’in mühendislik becerisini hem de insanlığın denizde ustalaşma yeteneğimize olan güvenini test eder.

Storm elbette küresel ısınmadan önce yazıyordu, ancak bugün biz -yazarın ve orijinal okuyucularının aksine- kıyı şeridinin davranışını belirleyen koşulların değiştiğini biliyoruz. Bu da onun hikâyesini bugün farklı okumamıza olanak sağlıyor. Storm’un “gerçekte ne demek istediğini” keşfettiğimiz için değil, onu farklı bir gelecekten okuduğumuz için.

Beklenmedik bir atlas

Edebi eserlerin ortamlarında daha da tuhaf şeyler olabilir. Eskiden gerçekçi olarak gördüğümüz metinler, artık var olmayan manzaraları anlattıkları için bize fantastik gelmeye başlayabilir. Ve bazı fantastik eserler diğer tarafa gidebilir.

Edgar Allan Poe’nun 1838 tarihli tek romanı Nantucketlı Arthur Gordon Pym’in Öyküsü’nde yazar Antarktika’da ılıman bir bölge hayal etmişti. Kitap yayınlandığında fantastik bir vizyondu ama bundan yüz yıl sonra biri bunu nasıl yorumlayacak?

Böylece kütüphanemizin bir kısmı, tek bir kelimeyi bile değiştirmeden, farkında olmadan kaybolan yerlerin bir atlasına dönüşebilir. Edebiyat, okyanuslar ve iklim değişikliği üzerine yaptığım araştırmaların temelinde yatan şey bu.

Kitaplar geleceği tahmin etmez, klimatolojinin, buzul biliminin veya oşinografinin yerini tutamaz. Başka bir şey yapıyorlar: Yer deneyimlerini koruyorlar ve tek bir insan yaşamının kapsayamayacağı zaman çizelgelerini birbirine bağlıyorlar. Dünya değiştiğinde manzaralar sayfadan kaybolmaz; aynen oldukları gibi orada kalırlar. Değişen şey onları okuma şeklimizdir.

Bu hikayenin arkasında kim var?

Gaby Clark

Gaby Clark

İngilizce Yüksek Lisans, 2021’den beri yüksek öğrenim ve sağlık içeriğinde deneyime sahip metin editörü. Güvenilir bilim haberlerine adanmıştır.

Tam profil →

Andrew Zinin

Andrew Zinin

Araştırma deneyimi olan fizik alanında yüksek lisans. Uzun süredir bilim haberlerinin meraklısıyım. Science X’in editoryal başarısında anahtar rol oynar.

Tam profil →

Yorum yapın